Glossarium in verband met vertalen en tolken

Aanbieders van vertaaldiensten
Zo worden personen en bedrijven genoemd die vertaaldiensten leveren.

Beëdigde vertaling
Een beëdigde vertaling mag enkel worden gemaakt door een vertaler die bij een rechtbank beëdigd is. Met een stempel en zijn handtekening bevestigt de beëdigde vertaler dat de vertaling precies overeenstemt met het origineel. Teksten waarvan overheidsinstanties dikwijls een beëdigde vertaling vragen, zijn huwelijksakten, nationaliteitsbewijzen, diploma's, geboorteakten en contracten.

Brontaal
Taal waaruit getolkt of vertaald wordt.

Brontekst
In het vertaalproces is de brontekst de tekst die moet worden vertaald. Als een Engelse tekst in het Duits wordt vertaald, is de Engelse tekst de brontekst.

CAT-tool
Een CAT-tool is een computerprogramma dat de vertaler bij het maken van vertalingen ondersteunt. De bekendste CAT-tools zijn Trados, Transit, Déjà-Vu en Wordfast. CAT-tools worden vooral bij grotere projecten gebruikt, wanneer een consistente terminologie en de aanmaak van databases vereist is. Deze databases kunnen op een later tijdstip probleemloos worden geraadpleegd. Een CAT-programma verdeelt de tekst die moet worden vertaald, in kleinere deeltjes. Doorgaans bestaan die deeltjes uit een zin. Bij de vertaling vormt het deeltje van de brontekst samen met het overeenkomstige deeltje van de doeltekst een zogenaamde vertaaleenheid. Deze vertaaleenheden worden opgeslagen in een vertaalgeheugen (translation memory) en kunnen zo in het verdere verloop van de vertaling en bij toekomstige vertaalprojecten automatisch worden ingezet. 


Computerondersteund vertalen
Bij grote vertaalprojecten met veel herhalingen is een consistente terminologie zeer belangrijk. Daarom werken vertalers met bijzondere computerprogramma's. Deze CAT-tools verdelen de tekst die moet worden vertaald, in kleinere deeltjes. Elk deeltje van de brontekst vormt samen met het overeenkomstige deeltje van de doeltekst een zogenaamde vertaaleenheid die in een translation memory (vertaalgeheugen) wordt opgeslagen. Telkens wanneer een stukje brontekst wordt herhaald, kan de vertaling automatisch uit het vertaalgeheugen worden opgeroepen. Zo kan de vertaler sneller werken, wat tot interessante prijzen leidt. 


Conferentietechniek
Bij simultaan tolken zitten de tolken in speciale cabines. De deelnemers aan het congres of de conferentie kunnen de tolk via hoofdtelefoons beluisteren. De personen die een voordracht houden of het woord nemen op een congres, spreken in zendmicrofoons, opspeldbare microfoons of sportieve headsets. Via ontvangers komen de signalen van de sprekers terecht in een mengpaneel. Dit stuurt het signaal in geoptimaliseerde vorm naar de boxen op het podium, zodat het originele signaal in de zaal altijd te horen is. In de tolkcabines luisteren de tolken via hoofdtelefoons naar de uiteenzettingen en geven tegelijkertijd hun vertaling in hun microfoon. Via de microfoon komt het tolksignaal - de uiteenzetting in de doeltaal dus - in een zender terecht die met verschillende infraroodstralers verbonden is. Deze infraroodstralers zorgen voor de overdracht van het tolksignaal naar de luisteraars. Elke toehoorder heeft een kleine, gebruiksvriendelijke ontvanger die op het gewenste volume kan worden ingesteld en waarmee tussen verschillende kanalen (verschillende talen dus) kan worden gekozen. Om geen last te hebben van storingen moeten genoeg infraroodstralers beschikbaar zijn. Het aantal benodigde stralers hangt af van de grootte van de ruimte, het aantal vereiste kanalen (het belichtingsvlak van een straler neemt af met het aantal vereiste kanalen) en de lichtsituatie in de conferentiezaal (rechtstreeks zonlicht doet geen goed aan de sterkte van de infraroodstralen). Aangezien de extreem korte golven van de infraroodstralers hindernissen nauwelijks door golfdiffractie kunnen ontwijken, moeten de stralers zo worden geplaatst dat er zich geen grote obstakels tussen de stralers en de ontvangers bevinden. Interessant zijn heldere, gladde oppervlakken omdat die infraroodlicht reflecteren en zorgen voor betere ontvangst.


Consecutief tolken
Terwijl vertalingen schriftelijke omzettingen zijn van een tekst in een andere taal, gaat het bij tolken om het mondelinge omzetten van de ene taal in de andere. Niet het weergeven van aparte woorden of zinnen staat centraal, maar de actieve overdracht van de inhoud als geheel. Tolken moeten beschikken over een uitzonderlijk concentratievermogen omdat ze tegelijk moeten luisteren en spreken. Ze moeten onmiddellijk begrijpen wat ze horen en mondeling in de doeltaal omzetten. Overleggen met de spreker is slechts zelden mogelijk. Er bestaan verschillende soorten tolken: consecutief tolken, simultaan tolken, gebarentolken en fluistertolken.
Bij consecutief tolken stopt de spreker steeds na enkele zinnen, die onmiddellijk door de tolk in een andere taal worden omgezet. Deze tolkwijze wordt vaak gebruikt bij onderhandelingen of rondleidingen. Consecutief tolken neemt wel meer tijd in beslag dan simultaan tolken, waarbij de spreker en de tolk bijna tegelijk spreken. Als de tolk gasten begeleidt bij bezoeken of rondleidingen, spreekt men in het Engels ook van "escort interpreting". Wanneer de toehoerders van de tolk nogal talrijk zijn, kan een mobiele simultaaninstallatie worden gebruikt.

Corrector
Persoon die naleest en corrigeert. De corrector beschikt over voldoende bekwaamheden in de bron- en doeltaal.

Dialect
Een dialect of streektaal is een regionale variant van een taal. Dialecten verschillen op uiteenlopende manieren van de standaardtaal. De vraag of het om een dialect of een aparte taal gaat, is niet altijd gemakkelijk te beantwoorden. Factoren die niets met de taal als dusdanig te maken hebben, spelen vaak een belangrijke rol. Denken we bijvoorbeeld aan het gebruik van de taal als officiële landstaal of het bestaan van een eigen geschreven taal.

Doeltaal
Taal waarin getolkt of vertaald wordt.

Doeltekst
In het vertaalproces is de doeltekst het resultaat van de vertaling. Als een Engelse tekst in het Duits wordt vertaald, is de Duitse tekst de doeltekst.

Drukproefcorrectie
Drukproefcorrectie is de correctie van een drukproef voor de publicatie. Dit wordt ook vaak "proeflezen" genoemd. In het Engels heet dit "proofreading".

Editing
Ook wel correctie of redactie genoemd. Het is de bewerking van een tekst en de controle op formele en/of inhoudelijke/stilistische en grammaticale onjuistheden.

EN 15038
EN 15038 is de Europese kwaliteitsnorm voor vertaaldiensten die op 13 april 2006 door het Europees Comité voor Normalisatie (CEN) werd goedgekeurd. De voordelen voor de klant zijn onder andere: duidelijke afspraken over de geleverde prestaties, transparante en volledige documentatie van het hele verloop van een vertaalproject, strenge selectiecriteria voor vertalers en revisors, consequente naleving van het zogenaamde vier-ogen-principe, wat betekent dat elk vertaalproject door competente professionals wordt gecontroleerd zowel op het gebied van taal als inhoud.

Fluistertolken
Bij fluistertolken fluistert een tolk simultaan (tegelijkertijd) zijn vertaling van wat wordt gezegd in de gewenste taal. Deze methode wordt dikwijls gebruikt in kleine gezelschappen. De tolk bevindt zich vlak bij zijn luisteraars. Normaal worden bij fluistertolken geen technische hulpmiddelen ingezet, soms wordt toch een mobiele installatie voor simultaan tolken gebruikt.

Gebarentaaltolken
Bij deze vorm van tolken wordt de brontekst omgezet in gebarentaal. De tolken moeten altijd goed zichtbaar zijn voor de dove toeschouwers en staan best naast de spreker.

Gecertificeerde vertalers
Gecertificeerde vertalers zijn vertalers die vertaaldiensten aanbieden conform een bepaalde norm (bijv. EN 15038) en gecertificeerd zijn. Ze zijn niet te verwarren met beëdigde vertalers en tolken (ook gerechtstolken genoemd), die in het bijzonder ter beschikking staan van de gerechten en overheidsinstanties.

Gerechtstolken
Gerechtstolken staan in het bijzonder ter beschikking van het gerecht en de overheidsinstanties. Zij hebben de nodige juridische kennis. Bedrijven of privépersonen doen soms ook een beroep op gerechtstolken, bijvoorbeeld bij het verlijden van akten, huwelijksvoltrekkingen etc. De procedure om gerechtstolk te worden, verschilt van land tot land.

Grammatica
Met grammatica wordt het geheel van wetmatigheden in een taal bedoeld, de structuur van een taal. Vaak heeft een taal regionale varianten, die onder andere van elkaar kunnen verschillen op het gebied van de grammatica. Vertalers moeten hiervoor op hun hoede zijn, zodat de doeltekst de functie kan vervullen die de klant verwacht.

Indo-Germaanse talen
De Indo-Germaanse talen vormen de meest verspreide taalfamilie van de wereld. Tot deze talengroep behoren enkele van de belangrijkste talen ter wereld, zoals Engels, Frans, Spaans, Portugees en Duits. De meeste talen die in Europa worden gesproken, behoren tot deze taalfamilie. De Indo-Germaanse talen worden nog verder onderverdeeld in onder andere Romaanse talen, Germaanse talen, Slavische talen enz.

ISO 639-1
ISO 639 is een norm voor het coderen van talen om het gebruik van afkortingen voor talen (taalcodes) uniform te maken. De norm bestaat uit verschillende delen. ISO 639-1 legt voor elke taal een tweeletterige code vast. Op die manier kunnen slechts 572 talen worden gecodeerd, dit zijn dus lang niet alle talen ter wereld. ISO 639-2 gebruikt drieletterige codes en kan zo in totaal 17 576 talen inventariseren. Toch wordt de norm ISO 639-1 meer gebruikt. Uit onze ervaring blijkt dat een vertaal- en tolkbedrijf bijna nooit in aanraking komt met talen die niet opgenomen zijn in ISO 639-1.

Lay-outen
Het opmaken van een tekst volgens de instructies van de opdrachtgever inzake de lengte van de tekst, de verdeling over de pagina, de indeling, opschriften bij illustraties, etc.

LICS
De afkorting LICS staat voor Language Industry Certification System. Het LICS is een internationaal certificeringsmerk dat werd opgericht door AS+ Certification, een dochteronderneming van het Oostenrijkse normeringsinstituut, en TermNet, het internationale terminologienetwerk met als doel om een wereldwijd erkende certificering voor talenbedrijven te ontwikkelen.

Locale
"Lokaliseren" betekent het naadloos doen aansluiten van een vertaling bij de talige, culturele, vakinhoudelijke en geografische conventies van een bepaalde doelgroep.

Lokaliseren
De talige en culturele aanpassing van een vertaling van bijvoorbeeld softwarehandleidingen, technische beschrijvingen, gebruiksaanwijzingen en dergelijke aan de lokale markt van de doelgroep.

Nalezer
Persoon die de tekst naleest.

Nalezen
Wat algemeen wordt begrepen onder "nalezen", wordt in de norm 15038 "revisie" genoemd. Volgens de norm EN 15038 is reviseren het beoordelen of een vertaling geschikt is voor het overeengekomen doel. De brontekst (het origineel) wordt met de doeltekst (vertaling) vergeleken. In het Engels worden in deze context de begrippen "revision" en "revising" gebruikt". Tijdens het reviseren wordt de vertaling beoordeeld op het gebied van de stijl, de grammatica, de interpunctie, de inhoudelijke volledigheid (overeenstemming met de brontekst) en de consistentie van de terminologie, en worden alle nodige wijzigingen aangebracht. De revisie moet conform EN 15038 altijd door een tweede vertaler of een domeindeskundige beoordelaar worden uitgevoerd.

Orthografie
Orthografie is de aanvaarde spelling van een taal. Vaak heeft een taal regionale varianten, die onder andere van elkaar kunnen verschillen op het gebied van de spelling. Vertalers moeten hiervoor op hun hoede zijn, zodat de doeltekst de functie kan vervullen die de klant verwacht.

Proofreading
Het verbeteren van fouten op het gebied van grammatica, spelling en woordenschat met aandacht voor stilistische aspecten zoals de consistentie van een tekst en het taalregister.

Revisie
Volgens de norm EN 15038 is reviseren het beoordelen of een vertaling geschikt is voor het overeengekomen doel. De brontekst (het origineel) wordt met de doeltekst (vertaling) vergeleken. In het Engels worden in deze context de begrippen "revision" en "revising" gebruikt". Tijdens het reviseren wordt de vertaling beoordeeld op het gebied van de stijl, de grammatica, de interpunctie, de inhoudelijke volledigheid (overeenstemming met de brontekst) en de consistentie van de terminologie, en worden alle nodige wijzigingen aangebracht. De revisie moet conform EN 15038 altijd door een tweede vertaler of een domeindeskundige beoordelaar worden uitgevoerd. Reviseren wordt ook vaak "nalezen" genoemd. Soms wordt ook het Engelse woord "proofreading" gebruikt. "Revising" dekt een bredere lading dan "proofreading" (spelling, interpunctie, minder de tekst als geheel). Voor het in druk bezorgen is het aangewezen de tekst nog eens door de vertaler te laten controleren, zodat fouten die tijdens de drukvoorbereidingen in de tekst zijn geslopen, er nog kunnen worden uitgehaald. Deze laatste stap is de "drukproefcorrectie".

Simultaan tolken
Terwijl vertalingen schriftelijke omzettingen zijn van een tekst in een andere taal, gaat het bij tolken om het mondelinge omzetten van de ene taal in de andere. Niet het weergeven van aparte woorden of zinnen staat centraal, maar de actieve overdracht van de inhoud als geheel. Tolken moeten beschikken over een uitzonderlijk concentratievermogen omdat ze tegelijk moeten luisteren en spreken. Ze moeten onmiddellijk begrijpen wat ze horen en mondeling in de doeltaal omzetten. Overleggen met de spreker is slechts zelden mogelijk. Er bestaan verschillende soorten tolken: consecutief tolken, simultaan tolken, gebarentolken en fluistertolken.
Bij simultaan tolken gebeurt de weergave van de uiteenzettingen in de doeltaal tegelijkertijd (simultaan) met de uiteenzettingen in de brontaal. Simultaan tolken wordt vaak ook cabinetolken genoemd omdat de tolken in bijzondere cabines zitten die geïsoleerd zijn tegen geluid, De deelnemers aan het congres of de conferentie luisteren naar de tolk via hoofdtelefoons. Voor elke talencombinatie is een cabine nodig met twee tolken.

Subsidies voor vertalingen
Bent u een Vlaamse KMO en wilt u nieuwe afzetmarkten ontdekken voor uw producten of diensten? Dan loont het de moeite om na te gaan of uw vertaalproject in aanmerking komt voor subsidies. Vlaamse KMO's kunnen bij Flanders Investment & Trade (F.I.T.) financiële steun aanvragen voor de aanmaak van productdocumentatie, commerciële vertalingen en inlassingen in vakmedia in een andere taal dan het Nederlands. Voorzien zijn subsidies voor onder andere brochures, websites, bedrijfsfilms, enz. Tot 50% van uw vertaalkosten worden terugbetaald; de maximale subsidie bedraagt 3.750 euro per kalenderjaar.
Meer informatie over deze subsidie kunt u lezen op de website van Flanders Investment & Trade

Taalcoaching
Geheel van adviserende activiteiten op taalgebied, met inbegrip van taaltrainingen en taalonderwijs.

Taaldienstverleners
Algemene benaming voor tolken en aanbieders van vertalingen en andere diensten die met taal te maken hebben (taalcoaching).

Technical writing
Het opstellen van technische documentatie (vaak gebruiksaanwijzingen) uit één of meerdere brontalen in een doeltaal, rekening houdend met de doelgroep en de doelcultuur.

Terminologiedatabase
Voor de corporate identity van grote bedrijven is het gebruik van consistente terminologie een must. Om deze consistentie te garanderen worden vaak meertalige terminologielijsten en -databases aangemaakt.

Technische kant van het tolken
Bij simultaan tolken zitten de tolken in speciale cabines. De deelnemers aan het congres of de conferentie kunnen de tolk via hoofdtelefoons beluisteren. Het werkt als volgt. De personen die een voordracht houden of het woord nemen op een congres, spreken in zendmicrofoons, opspeldbare microfoons of sportieve headsets. Via ontvangers komen de signalen van de sprekers terecht in een mengpaneel. Dit stuurt het signaal in geoptimaliseerde vorm naar de boxen op het podium, zodat het originele signaal altijd te horen is in de zaal. In de tolkcabines luisteren de tolken via hoofdtelefoons naar de uiteenzettingen en geven tegelijkertijd hun vertaling in hun microfoon. Via de microfoon komt het tolksignaal - de uiteenzetting in de doeltaal dus - in een zender terecht die met verschillende infraroodstralers verbonden is. Deze infraroodstralers zorgen voor de overdracht van het tolksignaal naar de luisteraars. Elke toehoorder heeft een kleine, gebruiksvriendelijke ontvanger die op het gewenste volume kan worden ingesteld en waarmee tussen verschillende kanalen (verschillende talen dus) kan worden gekozen. Om geen last te hebben van storingen moeten genoeg infraroodstralers aanwezig zijn. Het aantal benodigde stralers hangt af van de grootte van de ruimte, het aantal vereiste kanalen (het belichtingsvlak van een straler neemt af met het aantal vereiste kanalen) en de lichtsituatie in de conferentiezaal (rechtstreeks zonlicht doet geen goed aan de sterkte van de infraroodstralen). Aangezien de extreem korte golven van de infraroodstralers hindernissen nauwelijks door golfdiffractie kunnen ontwijken, moeten de stralers zo worden geplaatst dat er zich geen grote obstakels tussen de stralers en de ontvangers bevinden. Interessant zijn heldere, gladde oppervlakken omdat die infraroodlicht reflecteren en zorgen voor betere ontvangst.

Tolken
Tolken is het mondelinge omzetten van gesproken uiteenzettingen in een andere taal. Niet het weergeven van aparte woorden of zinnen staat centraal, maar de actieve overdracht van de inhoud als geheel. Tolken moeten beschikken over een uitzonderlijk concentratievermogen omdat ze tegelijk moeten luisteren en spreken. Ze moeten onmiddellijk begrijpen wat ze horen en mondeling in de doeltaal omzetten. Overleggen met de spreker is slechts zelden mogelijk. Tolken moeten zeer snel op de juiste woorden komen. Dat is enkel mogelijk indien ze de nodige ervaring en kennis over het onderwerp hebben. Er bestaan verschillende soorten tolken: consecutief tolken, simultaan tolken, gebarentolken en fluistertolken.  

Trados
Trados is een computerprogramma dat de vertaler bij het maken van vertalingen ondersteunt. De bekendste CAT-tools zijn Trados, Transit, Déjà-Vu, Across en Wordfast. CAT-tools worden vooral bij grotere projecten gebruikt, wanneer een consistente terminologie en de aanmaak van databases vereist is. Deze databases kunnen op een later tijdstip probleemloos worden geraadpleegd. Een CAT-programma verdeelt de tekst die moet worden vertaald, in kleinere deeltjes. Doorgaans bestaan die deeltjes uit een zin. Bij de vertaling vormt het deeltje van de brontekst samen met het overeenkomstige deeltje van de doeltekst een zogenaamde vertaaleenheid. Deze vertaaleenheden worden opgeslagen in een vertaalgeheugen (translation memory) en kunnen zo in het verdere verloop van de vertaling en bij toekomstige vertaalprojecten automatisch worden ingezet.

Transcriptie
Transcriptie is het uitschrijven van een gesproken tekst.

Uitspraak
Vaak heeft een taal regionale varianten, die onder andere van elkaar kunnen verschillen op het gebied van de uitspraak. Als de varianten niet van elkaar verschillen qua grammatica en spelling, moet de vertaler enkel letten op eventuele verschillen op het gebied van de woordenschat. Bepaalde woorden worden bijvoorbeeld enkel gebruikt in Nederland en niet in België of omgekeerd.

Vakkundige controle
De vakkundige review van een vertaling wordt uitgevoerd door een vakkundige nalezer die de geschiktheid van de vertaling voor het vooropgestelde doel evalueert en correcties voorstelt. Deze persoon kijkt alleen naar de vertaling, niet naar het origineel. Tijdens deze controle kan bijvoorbeeld worden nagegaan of het register van de vertaling geschikt is en de conventies specifiek voor het vakgebied werden nageleefd.

Vakvertaling
Een vakvertaling, vaak gewoon "vertaling" genoemd, wordt gemaakt door een vertaler die zich heeft gespecialiseerd in een bepaald vakgebied (recht, economie, financiën enz.).

Vertalen
Het schriftelijk omzetten van een tekst uit een taal (brontaal) in een andere taal (doeltaal). Het is essentieel dat de vertaling precies dezelfde boodschap heeft als het origineel. Een vertaler kan per dag gemiddeld 2500 tot 3000 woorden vertalen. Tijdens het vertaalproces moet de vertaler onder andere letten op de vakterminologie, de grammatica, de woordenschat, de stijl, de lokale markt, de formattering, de doelgroep en het doel van de vertaling.

Vertaler
Een vertaler zet een tekst schriftelijk om uit een taal (brontaal) in een andere taal (doeltaal). Het is essentieel dat de vertaling precies dezelfde boodschap heeft als het origineel. Een vertaler kan per dag gemiddeld 2500 tot 3000 woorden vertalen. Tijdens het vertaalproces moet de vertaler onder andere letten op de vakterminologie, de grammatica, de woordenschat, de stijl, de lokale markt, de formattering, de doelgroep en het doel van de vertaling.

Vertaalbureau
Een vertaalbureau is een bedrijf dat vertaaldiensten en aanverwante diensten zoals revisie en technical writing aanbiedt. Dikwijls behoren ook consecutief en simultaan tolken tot het aanbod. Een vertaalbureau heeft als voordeel dat het vertalingen in veel talen aanbiedt. Wie bijvoorbeeld een folder in tien talen wil laten vertalen, heeft zo slechts één contactpersoon en moet niet op zoek gaan naar tien vertalers. Het vertaalbureau neemt het projectmanagement volledig op zich. Nog een voordeel is dat vertaalbureaus voor elke talencombinatie over verschillende vertalers beschikken, wat tijdens vakantieperiodes of bij grotere projecten zeer belangrijk is.

Voice-over
Voice-over is een vakterm uit de studiotechniek voor een geluidsspoor dat over een ander wordt geplaatst. Voice-over wordt onder andere gebruikt bij vertalingen die over het oorspronkelijke geluid worden geplaatst.